Vormen van coaching

Drie iveau's van coaching

Coaching als vorm van begeleiding kent vele inhoudelijke benaderingen, ofwel ‘vormen van coaching.’ In deze pagina staan de meest gebruikte vormen of benaderingen binnen coaching beschreven. Waar soorten coaching meer te maken heeft met het doel waarom coaching wordt ingezet, gaat het bij coachingsvormen meer om het middel – de toegepaste interventie – om dat doel te bereiken.

Volgens het Handboek voor Coaching (Alex J. Engel et.al.) zijn er te drie hoofdvormen te onderscheiden, die met name de diepgang van het gesprek definiëren.

1. Action coaching

Dit is de meest voorkomende en basale manier van coaching waar het gaat over het coachen op zichtbare elementen zoals:
A. de omgeving (baan,  collega’s of partner, woonomgeving, gezin, etc.);
B. het (zichtbare) gedrag van een individu of team. Veel managers leren over coachend leiderschap. Die vorm van begeleiding is in de meeste gevallen ‘action coaching’.

2. Mental coaching

Gedrag wordt als het ware aangestuurd door iemands mentale gesteldheid (op dat moment), dat op haar beurt afhankelijk is van:
A. iemands competenties ofwel kennis en vaardigheden, welke op basis van talent, ervaring en oefening zijn ontstaan en
B. iemands geconditioneerde normen en waarden, ofwel denkpatronen en overtuigingen, welke in het verleden zijn ontstaan.
Je zult begrijpen dat begeleiding op een dergelijke diepgaander en diepgravender niveau een behoorlijke hoeveelheid psychologische kennis verlangt. Professionele coaches hebben meestal diverse studies over psychologische interventies, zoals ACT of RET achter de rug om tot hun professie te komen.

3. Transformational coaching

Deze meest diepgaande en meest duurzame vorm van coaching verlangt voor haar uitvoering van de coach niet alleen een uitgebreide kennis op het gebied van ‘het mens zijn’ en wat dit allemaal vormt, maar vooral een hoge mate van zelfbewustzijn. Coaches die zelf nog onverwerkte trauma’s of andere psychologische verstoringen bij zich dragen zijn hiertoe minder tot niet in staat, temeer daar deze zeer effectieve vorm van coaching naast zelfbewustzijn ook een hoge mate van levenservaring en enig talent voor deze intensieve vorm van coaching verlangt.

Inhoudelijke vormen van coaching

Binnen de drie bovengenoemde hoofdvormen heeft een coach diverse benaderingen binnen een sessie tot diens beschikking, ondermeer:

360-gradenfeedback
Bij een 360-gradenfeedback krijgt de coachee feedback van verschillende mensen uit de werkomgeving, bijvoorbeeld de leidinggevende, collega’s en medewerkers. Door die beelden te vergelijken met het eigen zelfbeeld worden sterke punten, blinde vlekken en ontwikkelpunten zichtbaar.

ACT-coaching
ACT staat voor Acceptance and Commitment Therapy/Training. In coaching wordt gewerkt aan psychologische flexibiliteit: lastige gedachten en gevoelens leren toelaten, afstand nemen van belemmerende gedachten, waarden verhelderen en vervolgens handelen in de richting van wat belangrijk is.

Appreciative Inquiry
Appreciative Inquiry is een waarderende manier van onderzoeken waarbij de aandacht vooral uitgaat naar wat al werkt en waardoor dat lukt. Vanuit sterke punten en succesvolle ervaringen wordt een gewenst toekomstbeeld opgebouwd en vertaald naar concrete acties. Bijvoorbeeld: “Kun je een situatie beschrijven waarin dit al wél goed werkte, en wat maakte toen het verschil?”

Circulaire vragen
Circulaire vragen worden vooral gebruikt bij systemisch en teamcoachen. De coach vraagt iemand om vanuit het perspectief van een ander naar een situatie of interactie te kijken, bijvoorbeeld: "Wat denk je dat jouw collega ziet gebeuren als jij je terugtrekt?"

Co-Active Coaching
Bij Co-Active Coaching wordt er gekeken naar alles wat je bezig houdt in het leven vanuit 3 invalshoeken. Namelijk: vervulling — wat geeft betekenis en past bij iemands waarden; balans — welke perspectieven en keuzes zijn mogelijk; en proces — wat ervaart iemand hier en nu? Met Co-Active Coaching gaat de coach aan de slag met die aspecten die je wilt verbeteren in je leven, bijvoorbeeld door kennis te maken met een toekomstige vesie van jezelf met de bedoeling bij de kern van wat jij echt wilt te komen. Een voorgeeld van een vraag kan dan zijn: “Wie denk je dat je moet zijn om een goede manager te zijn?” 

Coachend confronteren
Bij coachend confronteren benoemt de coach respectvol een verschil tussen wat iemand zegt te willen en wat diegene feitelijk doet. Zo wordt bijvoorbeeld zichtbaar dat iemand meer wil delegeren, maar ondertussen alle beslissingen zelf blijft nemen. Of bijvoorbeeld: "Je zegt dat je kunt luisteren, maar je zit nu al een kwartier achter elkaar te praten, terwijl je nog steeds geen antwoord op mijn vraag hebt gegeven."

Deep Democracy
Deep Democracy is een aanpak voor teams en groepen waarbij ook afwijkende of minderheidsstemmen actief worden opgezocht. Verschillen, weerstand en onderhuidse spanning worden benut om tot rijkere besluiten en meer gedragen samenwerking te komen. De begeleider zorgt dat bezwaren en afwijkende perspectieven niet worden weggestemd, maar onderzoekt welke waarde of wijsheid daarin zit en hoe die aan het besluit kan worden toegevoegd. Bijvoorbeeld: “Wie denkt hier anders over, en wat zouden we aan het voorstel kunnen toevoegen om ook de wijsheid van die minderheidsstem mee te nemen?”

Feedback
Feedback is een vorm van gespreksvoering waarbij het er om gaat anderen te laten inzien wat hun gedrag voor invloed heeft op anderen. De manier waarop dit gebeurd is te delen wat het gedrag van de ander met de feedbackgever doet en hoe het gedrag anders kan waardoor het niet meer of minder voorkomt (negatieve feedback) of juist herhaald mag worden (positieve feedback). Bijvoorbeeld: "Ik merk dat ik moeite heb met dat je weer te laat bent op onze afspraak. Wat kun je doen om voortaan op tijd te komen?"

Feedforward
Feedforward richt zich, in tegenstelling tot feedback, niet op wat er in het verleden fout ging, maar op gewenst gedrag in een volgende situatie. De coach helpt de coachee concrete suggesties te formuleren voor wat deze de volgende keer anders of juist vaker kan doen. Bijvoorbeeld: "Door je eerst even te verdiepen in de nieuwe klant, voordat je hem belt, voorkom je dergelijke fouten. Denk je dat je dat kan?".

Gedragsexperiment
Bij een gedragsexperiment probeert de coachee bewust nieuw gedrag uit om een overtuiging of verwachting in de praktijk te toetsen. Iemand die bijvoorbeeld denkt dat delegeren altijd misgaat, kan één taak met duidelijke kaders overdragen en vervolgens onderzoeken wat er werkelijk gebeurt.

Geweldloze Communicatie (NVC)
Geweldloze Communicatie van Marshall Rosenberg helpt om lastige gesprekken te voeren vanuit waarneming, gevoel, behoefte en verzoek. De methode helpt een oordeel als ‘jij luistert nooit’ om te zetten in een concretere en beter bespreekbare boodschap.

GROW-model
GROW is een veelgebruikte structuur voor coachgesprekken: Goal, Reality, Options en Will/Way Forward. Eerst wordt het doel bepaald, daarna de huidige situatie onderzocht, worden mogelijkheden verkend en wordt afgesloten met concrete keuzes en acties.

Het GROWTH-model
Het GROWTH-model is een uitbreiding van het GROW-model: Goal, Reality, Options, Will, Tactics en Habits. De extra stappen richten zich op de concrete uitvoering (Tactics) en op wat nodig is om het gewenste gedrag duurzaam vol te houden (Habits). Zo wordt niet alleen bepaald wat iemand wil doen, maar ook hoe, wanneer en met welke ondersteuning dit een nieuwe gewoonte kan worden.

Holistische coaching
In de holistische benadering binnen coaching wordt er van uitgegaan dat lichaam, geest en spiritualiteit één geheel vormen en derhalve onlosmakend aan elkaar verbonden zijn. Het gesprek zal derhalve over de relatie tussen al deze componenten gaan. Bijvoorbeeld: "Als je boos op haar wordt, wat denk je dan?"

Intervisie
Intervisie is een gestructureerde vorm van collegiale reflectie waarbij deelnemers elkaar helpen leren van een concrete werkvraag of casus. De inbrenger krijgt vooral vragen en nieuwe perspectieven, zodat deze zelf tot inzichten en mogelijke acties komt. Een coach kan een intervisietraject begeleiden.

Kernkwadranten
Het kernkwadrant van Daniel Ofman verbindt een kernkwaliteit met de bijbehorende valkuil, uitdaging en allergie. Het model helpt bijvoorbeeld onderzoeken hoe ‘daadkracht’ kan doorschieten in ‘drammerigheid’ en welke aanvullende kwaliteit dan nodig is.

LSD
Nee, dit gaat niet over het verdovende middel LSD, maar over een in coaching veel gebruikte luister techniek: luisteren, samenvatten, doorvragen. Het lijkt te simpel voor woorden, maar gewoon kunnen luisteren is zeer belangrijk om te kunnen horen wat er bij de ander ‘leeft’. Bij echt luisteren is alle eigen sores even helemaal niet in beeld, maar de luisteraar richt al zijn of haar energie op het kunnen begrijpen wat de ander heeft ervaren of hoe diegene daarover denkt. In de LSD techniek vat de coach samen wat deze denkt te hebben gehoord en vraagt door om zo de verteller uit te nodigen en nog meer te weten te komen van een bepaald aspect uit het verhaal, bijvoorbeeld met de vraag: “Wat deed dit met je, toen dat gebeurde?”

Metamodelvragen
Metamodelvragen, afkomstig uit NLP, helpen vage taal, generalisaties en aannames concreter te maken. Bij uitspraken als ‘ze nemen mij nooit serieus’ vraagt de coach bijvoorbeeld: ‘Wie precies?’, ‘Nooit?’ of ‘Waaraan merk je dat?’

Mindfulness Coaching
Tijdens Mindfulness Coaching leer je op een niet-reactieve manier bewust te zijn van de fysieke en geestelijke sensaties en situaties van het moment. De coachee leert daarmee wat zachter te zijn voor jezelf en voor de wereld. Bijvoorbeeld: "Door bewust te eten (en nergens anders mee bezig zijn) kan het zijn dat het eten ook beter smaakt. Hoe zijn het zijn om dat eens uit te proberen?"

Motiverende gespreksvoering
Motiverende gespreksvoering wordt gebruikt wanneer iemand twijfelt over verandering. De coach onderzoekt zonder te duwen de ambivalentie, ontlokt eigen argumenten voor verandering en versterkt autonomie en vertrouwen in een mogelijke volgende stap.

Narratief coachen
Bij narratief coachen wordt onderzocht welk verhaal iemand over zichzelf, anderen of een situatie vertelt en hoeveel invloed dat verhaal heeft. Door uitzonderingen en andere perspectieven te onderzoeken kan een ruimer en meer helpend verhaal ontstaan. Bijvoorbeeld als iemand zegt "Het raakt me als ik het hier over heb" kan de coach vragen: "Welke deel van wat je zegt raakt je dan zo?"

NLP Coaching
De theorie van het Neuro Linguïstisch Programmeren gaat vooral over het herconditioneren van je gedachten met als doel je communicatie en het bereiken van doelen te verbeteren. Ook leert NLP je hoe je het succes van anderen kunt ‘modelleren’. Bijvoorbeeld: "Mensen die hun spaargeld investeren in plaats van consumeren, hebben op op een gegeven moment geen financiele zorgen meer. Hoe ga jij om met je salaris?"

Oplossingsgericht coachen
Oplossingsgericht coachen richt zich vooral op de gewenste situatie, uitzonderingen op het probleem en kleine haalbare stappen vooruit. De coach vraagt bijvoorbeeld: ‘Wat gaat er al een beetje goed?’ en ‘Wat zou morgen een eerste teken van vooruitgang zijn?’

ORID-methode
ORID is een gespreksstructuur die veel bij teamreflectie wordt gebruikt: Objective, Reflective, Interpretive en Decisional. Een team onderzoekt achtereenvolgens de feiten, persoonlijke reacties, betekenis en conclusies, en bepaalt daarna wat het gaat doen.

Positieve psychologie in coaching
Coaching vanuit de positieve psychologie besteedt bewust aandacht aan sterke kanten, positieve emoties, veerkracht, relaties, betekenis en wat iemand helpt floreren. Niet alleen het oplossen van problemen staat centraal, maar ook het versterken van wat al goed functioneert. Bijvoorbeeld in de Schaalvraag: "Wat maakt dat je jezelf hier nu een zes voor geeft, noeme eens zes punten?"

Provocatieve Coaching
Bij deze vorm van coaching wordt met behulp van humor en uitdaging de bestaande gedrags- en denkpatronen te doorbreken. Het effect is (vaak) dat je jezelf realistischer leert kijken en je leert je assertiever op te stellen. Bijvoorbeeld: "Nee, als ik jou was zou ik ook niet op tijd op mijn werk komen. Je bed is toch veel te lekker en dat gemopper van je manager is toch veel te leuk om naar te luisteren?"

Reflectie
Reflectie of beter gezegd zelfreflectie is de belangrijkste vorm van leren over jezelf. Door gebeurtenissen als het ware mentaal te herkauwen, kan van situaties die je hebt meegemaakt worden geleerd. Bij zelfreflectie kun je vragen stellen als ‘Wat gebeurde er precies?’, ‘Wat deed dit met mij?”, ‘Hoe reageerde ik hier op?’, ‘Wat was effectief gedrag?’ ‘Wat was minder effectief?’, etc. Allemaal vragen aan jezelf over je eigen gedrag.

Reframing / herkaderen
Bij herkaderen krijgt een gebeurtenis, gedachte of gedrag bewust een ander perspectief of een andere betekenis. ‘Ik ben te kritisch’ kan bijvoorbeeld worden onderzocht als ‘ik heb een sterk oog voor kwaliteit’, waarna de vraag wordt wanneer die kwaliteit wel en niet helpt.

RET Coaching
Rationeel-Emotieve gedrags Therapie is een methode die gebruik maakt van cognities (het denken). De basis hiervan is het zogenaamde ‘ABC-model’: Activating event (aanleiding), Beliefs (overtuiging): Consequences (consequentie). Dat houdt in dat jouw gedrag en emoties niet direct worden bepaald door de situatie, maar door jouw gedachten in en over de situatie. Je leert hierbij op een andere manier te kijken naar gebeurtenissen en hoe je daar functioneler mee om kunt gaan.

Rollenspel
In een rollenspel oefent de coachee een toekomstige of lastige situatie alsof die werkelijk plaatsvindt. Dit wordt bijvoorbeeld gebruikt om een feedbackgesprek, sollicitatie, onderhandeling of grensstellend gesprek veilig te oefenen en direct te reflecteren op het effect.

Roos van Leary
De Roos van Leary maakt zichtbaar hoe interactiegedrag van de één bepaald gedrag bij de ander kan oproepen. In coaching kan het model worden gebruikt om communicatiepatronen te herkennen en bewust met ander gedrag een andere reactie uit te lokken. Vergelijkbare modellen zijn: De DiSC, De GedragsFlexibiliteitSchaal (van Coaching Nederland), Belbin, etc.

Schaalvragen
Het schaalvragen maakt de coach ontwikkeling of vertrouwen concreet, meestal op een schaal van 0 tot 10. Vragen als ‘Waar sta je nu?’, ‘Waarom niet lager?’ en ‘Wat is nodig om een half punt hoger te komen?’ brengen hulpbronnen en kleine vervolgstappen in beeld.

Schemagericht coachen
Schemagericht coachen onderzoekt terugkerende patronen, overtuigingen en reacties die in bepaalde situaties automatisch worden geactiveerd. In een coachcontext ligt de nadruk op herkennen, begrijpen en oefenen met functioneler gedrag. Bijvoorbeel: "Wat doe je als je weer die fout maakt" Behandeling van psychische problematiek hoort bij een bevoegde therapeut. 

Socratisch coachen
Bij socratisch coachen gebruikt de coach onderzoekende vragen om aannames, redeneringen en overtuigingen te toetsen, zonder het antwoord voor te zeggen. Vragen als ‘Waar baseer je dat op?’, ‘Welke aanwijzingen spreken dit tegen?’ en ‘Welke andere verklaring is mogelijk?’ helpen de coachee zelf tot scherper inzicht te komen.

Spiegelen
Bij spiegelen geeft de coach terug wat deze hoort, ziet of ervaart in het gesprek, zonder daar meteen een oordeel aan te verbinden. Dat kan gaan over woorden, emoties, lichaamstaal of een terugkerend patroon, bijvoorbeeld: "Ik merk dat je lacht terwijl je iets pijnlijks vertelt."

Systemisch coachen
Binnen het systeemdenken wordt er aandacht besteed aan de relatie tussen de leden van een groep. Het belangrijkste uitgangspunt hierbij is dat een groepslid (gedrags)patronen in de groep kan herkennen en hierdoor zijn denken en gedrag kan veranderen en daarbij anderen uit de groep kan stimuleren hun gedrag ook te veranderen. Bijvoorbeeld: "Wat speelt hier in de organisatie, dat maar telkens niet ter sprake komt?"

Transactionele Analyse (TA)
Transactionele Analyse helpt communicatie en patronen te onderzoeken vanuit onder meer de egotoestanden Ouder, Volwassene en Kind. Een coach kan ermee zichtbaar maken vanuit welke positie iemand reageert en hoe een meer volwassen, effectieve interactie kan ontstaan.

Visualisatie
Bij visualisatie stelt de coachee zich een gewenste toekomstige situatie zo concreet mogelijk voor. Door te onderzoeken wat iemand dan ziet, hoort, voelt en anders doet, wordt een abstract doel tastbaarder en kunnen passende stappen worden afgeleid.

Waardengericht coachen
Waardengericht coachen helpt iemand onderzoeken wat werkelijk belangrijk is en keuzes daaraan te toetsen. Een coach kan bijvoorbeeld vragen: ‘Welke waarde wil je in deze situatie laten zien?’ en daarna bespreken welk concreet gedrag daarbij past.

Wondervraag
De wondervraag uit oplossingsgericht coachen maakt de gewenste toekomst concreet. Bijvoorbeeld: ‘Stel dat het probleem vannacht is opgelost; wat merk je morgenochtend als eerste?’